Wat zijn stoffen zonder eigenaar?

In veel bedrijven komen gevaarlijke stoffen vrij zonder dat iemand ze bewust gebruikt. Ze ontstaan tijdens processen: bij lassen, slijpen, rijden, zagen of bakken. Ze hebben geen leverancier, geen etiket, geen veiligheidsinformatieblad – en daardoor vaak ook geen aandacht. Toch kunnen ze ernstige gezondheidsrisico’s veroorzaken. 

Daarom start Toxic de reeks Stoffen zonder eigenaar – risico’s herkennen, beheersen en borgen. In vier delen gaan we in op de aard van deze stoffen, de processen waarin ze vrijkomen, de wettelijke verplichtingen en de manier waarop je ze praktisch kunt beheren en borgen. 

Onzichtbare gevaren

Stoffen zonder eigenaar zijn stoffen die onbedoeld ontstaan tijdens werkzaamheden. Denk aan lasrook, houtstof, dieselmotoremissie, kwartsstof of meelstof. Ze worden niet geleverd door een leverancier maar ontstaan door verhitting, verbranding, wrijving of mechanische bewerking van materialen. 

Juist doordat ze geen “product” zijn, zijn ze lastig te herkennen. Er is geen etiket of veiligheidsinformatieblad dat waarschuwt voor gevaren. Toch gelden alle verplichtingen uit de Arbowet en het Arbeidsomstandighedenbesluit ook voor deze stoffen.  

Waarom ze vaak over het hoofd worden gezien

Veel bedrijven baseren hun stoffenbeleid op producten met een VIB. Daarin staan gevaren, grenswaarden en maatregelen. Maar voor lasrook, kwartsstof of houtstof ontbreekt zo’n document. Daardoor is er vaak geen formele registratie, geen blootstellingsbeoordeling en geen maatregelenset. De risico’s zijn er wel degelijk: deze stoffen kunnen leiden tot longaandoeningen, allergieën en zelfs kanker. 

De SZW-lijst van kankerverwekkende stoffen en processen bevat verschillende stoffen zonder eigenaar, waaronder:

• Dieselmotoremissie (DME) 
• Lasrook 
• Hardhoutstof 
• Respirable kwartsstof 
• Ze behoren tot de meest onderzochte oorzaken van beroepsziekten.

Een vergeten categorie

In de praktijk zien we dat bedrijven goed inzicht hebben in hun aangekochte chemicaliën, maar niet in wat er vrijkomt tijdens het werk. Een schilder kent de inhoud van zijn verf, maar niet altijd de dampen die vrijkomen bij droging. Een metaalbewerker weet welke lasdraad hij gebruikt, maar niet wat de lasrook precies bevat. En een bakker ziet meel als grondstof, niet als fijnstofbron. Deze “vergeten stoffen” vragen om een andere manier van kijken naar chemische veiligheid: vanuit processen in plaats van producten. 

De sleutel ligt in bewustwording

De eerste stap is erkennen dat deze stoffen bestaan. Zodra je dat doet, kun je systematisch nagaan in welke processen ze vrijkomen, wie eraan wordt blootgesteld en hoe je de risico’s kunt beperken. In de volgende delen laten we zien hoe dat werkt: van praktijkvoorbeelden tot wettelijke eisen en borging.